”Có thể nói Phú Quốc là một trong những nơi được trồng cao su kinh doanh sớm nhất ở Việt Nam. Tôi cho rằng cần ghi nhận việc cây cao su từng đứng chân trên đảo Phú Quốc vào lịch sử phát triển cây cao su tại Việt Nam”
TS. Nguyễn Anh Nghĩa – phó Viện trưởng Viện nghiên cứu cao su Việt Nam
CÂY CAO SU XUẤT HIỆN Ở VIỆT NAM NHƯ THẾ NÀO ?
– Tác giả Mỹ Michitake Aso đã bỏ ra 10 năm để có được công trình nghiên cứu “Cây cao su ở Việt Nam dưới góc nhìn lịch sử” – Sinh thái 1897-1975”, giúp độc giả hiểu thêm về hành trình loài thực vật có nguồn gốc từ rừng Amazon biến thành dòng “vàng trắng” tại Việt Nam.
– Tác giả Michitake Aso là tiến sĩ sử học về môi trường toàn cầu, nói: “Đồn điền đã trở thành biểu tượng mẫu mực của xã hội nô lệ và dân tộc tự do, Chúng ta sẽ không thể hiểu lịch sử Việt Nam trong thế kỷ 20, nếu không tìm hiểu những tác động của các đồn điền lên môi trường và sức khoẻ con người”. “Cây cao su ở Việt Nam dưới góc nhìn Lịch sử – sinh thái 1897-1975” mở đầu bằng câu chuyện về bác sĩ Yersin (1863-1943).
– Nhiều người khâm phục sự đóng góp của Yersin đối với lĩnh vực y học, nhưng ít ai biết Yersin có thể xem là một trong những người đầu tiên trồng cao su ở khu vực Suối Dầu ngoại ô thành phố Nha Trang.
– Giai đoạn quản lý viện Paster, Yersin nghiên cứu sản xuất cao su từ giống hevea. Ông không chỉ quan tâm đến phương diện khoa học của nền nông nghiệp nhiệt đới, còn xem cao su là nguồn tài chính hỗ trợ cho các hoạt động khác của viện Paster, và dần dần mở rộng diện tích canh tác cây cao su ở đồn điền Suối Dầu. Vào năm 1897, Yersin nhận 200 cây con từ Vườn Bách Thảo Sài Gòn. Năm 1900, Suối Dầu có khoản 30ha canh tác cao su, sau đó tăng lên 307ha năm 1914.
– Vào những năm 1920, một loạt tổ chức lớn, từ Hà Nội thừa sai Paris tới Nhà thương điên Biên Hoà, cũng trồng cao su, Yersin cũng nhận thức được mối quan hệ giữa sản xuất và tiêu thụ, bắt đầu hợp tác với công ty Michelin. Vào năm 1905, Michelin trả Yersin 28,5 franc cho 1,316 kg cao su lấy mủ lần đầu từ đồn điền Suối Dầu. Vào thập niên 1940, mỗi đồn điền này sản xuất 100 tấn mủ khô, một con số bé nhỏ so với tổng sản lượng của toàn Đông Dương, nhưng cũng đủ để Yersin chi trả kinh phí cho các hoạt động của viện Paster.
CÂU CHUYỆN CÂY CAO SU TRÊN ĐẢO PHÚ QUỐC
– “Phú Quốc đang còn một vườn cao su cây to lớn lắm. Được dẫn đến xem, lúc đó tôi hết sức bất ngờ, không tin ở mắt mình, thiệt là độc đáo” – TS. Nguyễn Anh Nghĩa kể về lần ghé thăm đảo ngọc và được một hướng dẫn viên mách nước có vườn cao su lâu năm.
– Tiến sĩ Nguyễn Anh Nghĩa từng đến số 100 đường Trần Hưng Đạo, tuyến đường trung tâm của phường Dương Đông, Phú Quốc, men theo bờ biển. Khu vực này thuộc diện “đất kim cương” của thành phố, xung quanh toàn là khách sạn, khu nghĩ dưỡng và nhà hàng quán xá nối tiếp. Vậy mà lô đất có cây cao su rộng hàng mấy nghìn mét vuông. (Googlemaps)
– Phần mặt tiền của ô đất rộng cả trăm mét, đang cho thuê rất nhiều lô, người ta kinh doanh hàng quán… Đằng sau là vườn cao su với hàng chục cây rất cao lớn, đường kính chừng 60-70 cm, có nhiều vết cạo lâu năm quanh thân.
– Anh Nguyễn Quốc Phú, con trai chủ nhà, cho biết hồi mình mới lớn, vườn cao su rất rộng, ra tận mép đường lộ. Về sau cây sao su bị chặt dần nhường chỗ cho quán xá, diện tích hẹp dần, đến nay chỉ còn một phần nhỏ so với trước. Gần đây, cao su cũng tiếp tục bị đốn khá nhiều.
– “Hồi đó cao su ở sát nhà, sát quán, mỗi lần mưa gió thì sợ lắm. Có những trận mưa to, gió lớn, những cành gãy xuống muốn sập nhà luôn vậy đó. Vì sợ cho nên mấy cây gần nhà, gần quán phải chặt đi”- anh Phú kể.
– Thế hệ anh phú không biết vườn cao su nhà mình trồng từ bao giờ, và anh cũng chưa bao giờ từng thấy việc khai thác mủ hồi nào. Một người lớn tuổi ở khu vực gần đó cho biết: “vườn cao su đó còn sót lại của một đồn điền rộng lớn mấy chục hecta do một thương nhân Hoa kiều đầu tư khoản năm bốn mấy thế kỷ XX”.
– Người này cũng không nhớ cao su ở đây ngừng khai thác từ lúc nào.
– Trong khi đang lần dò thông tin thì anh bạn Phạm Văn An ở địa phương bảo: “Tôi có nghe đâu bên Gành Gió, xã Cửa Dương có cây cao su cổ”. Lên xe cùng anh An rảo quanh ấp Gành Gió, cách trung tâm Dương Đông chừng 5 cây số, thoáng thấy cao su. Thì ra nhiều vườn ở đây đều có cao su.
– Nhiều nhất là vườn của ông La Minh Quang, cha gốc Miên, mẹ gốc Hoa, đã có đến mấy chục cổ thụ cao hơn 20 mét, rất to lớn, dấu cạo quanh thân. Ông Quang cho biết ông ngoại là người Hoa đầu tư trồng từ nhiều năm trước, từng cho người ta thuê vườn khai thác mủ. Ông Quang chẳng nhớ việc ngưng cạo mủ từ lúc nào và lý do vì sao…
– Một người khác là anh Hà Tấn Tài, chủ cơ sở nước mắm Đại Đức có giới thiệu đến nhà một người cậu Đặng Tấn Phong ở ấp Búng Gội, Cửa Dương.
– Ông Phong dẫn chúng tôi ra mép vườn ven suối Bà Lâu, ranh giới ấp Búng Gội và ấp Khu Tượng. Cao su ở đây nhiều lứa như ở rừng tự nhiên: bên dưới những cổ thụ to lớn là hàng loạt cây nhỏ thấp hơn, tầng sát đất là sao su non dày đặt….
– Ông Phong cho hay ông ngoại Tăng Văn Trợ là người Hoa xưa trồng sáu mẫu cao su. Việc khai thác mủ có chững lại vào giai đoạn chiến tranh, và dừng hẳn kể từ ngày thống nhất. Sau năm 1975, hầu hết diện tích cao su buộc phải bị chặt hạ để trồng khoai mì và nhiều cây trồng khác. Số cao su hiện còn chủ yếu tự mọc, vườn quá rộng, không kiểm soát nổi.
– Cao su Phú Quốc không chỉ có thế ! “An Thới có cũng có nhiều cao su, còn mấy cây to lắm luôn” – thầy Nguyễn Duy Khánh ở phường An Thới reo trong điện thoại khi biết ý định của đoàn anh Sơn Lâm và anh Thái Lộc.
– Thầy Khánh kể mấy năm trước, người ta định đốn bỏ một cây cao su cổ thụ nằm trên phần đất mở rộng tuyến đường chính. Tiếc quá, thầy cho đào gốc đem về chăm trồng. Đáng tiếc là “cụ” cây khô héo, không sống được.
– Thầy Khánh dẫn chúng tôi vào một đơn vị quân đội ngay trên đường chính. Một cây cao su cổ thụ nằm cạnh lối đi, gốc hai người ôm không xuể, cao chừng 30 mét, tán lá toả rộng nhất và sum suê nhất mà đoàn từng thấy trong chuyến đi. Cách đó chừng 30 mét cũng có một cây cao su rất lớn khác bị chết, thân gốc nằm chỏng chơ.
– Chưa hết thầy Khánh dẫn đoàn sang một khu vườn khác nằm cạnh nhà tù Phú Quốc, do hải quân quản lý. Nơi đây có đến bốn cây cao su lớn và rất nhiều cây nhỏ hơn cùng hàng loạt cao su con mọc trải dài.
PHÚ QUỐC ĐÃ TỪNG LÀ MỘT VÙNG CAO SU QUAN TRỌNG
– Kết quả thực địa của đoàn xác định trước đây Phú Quốc có rất nhiều vườn cao su của các thương nhân người Hoa kiều trồng khoản sau thập niên 1930. Thế nhưng, lần dò trong một số tư liệu về cao su của người Pháp tại Đông Dương, cho biết thêm cây cao su tại Phú Quốc được trồng bài bản từ rất sớm.
– Năm 1908, Công ty điều hành Phú Quốc đã được thành lập, văn phòng đăng ký tại Paris, công bố việc thành lập trên tờ Parisian Posters ngày 23 tháng 4 năm 1908. Thời điểm thành lập đã có 100 ha cao su trong 400 ha đồn điền ở làng Cây Dừa, nam Phú Quốc.
– Thời gian đầu, dường như lực lượng lao động địa phương không như mong đợi, cho nên Công ty Phú Quốc đã thử nghiệm nhập cư lao động từ nước ngoài. Bản tin Kinh tế Đông Dương tháng 5 năm 1910 cho biết cuối năm 1909, gần 300 người đã được tuyển dụng tại Batavia (Indonesia) và được đánh giá “mang lại kết quả xuất sắc…, lực lượng lao động này toả ra vượt trội hơn nhiều so với lực lượng sở tại Phú Quốc”.
– Ngày 1 tháng 1 năm 1916 có thể xem là ngày trọng đại của Phú Quốc khi 1000 cây cao su đã được đưa vào khai thác cạo mủ. Diện tích cao su ở Phú Quốc cũng tăng đều đặng hàng năm. Tháng 3 năm 1920 khoản 150 ha. Cuối năm 1923 có 153 ha, gồm 61.200 cây, 2200 cây đang khai thác.
– Năm 1926 có 202 ha và công ty quy hoạch “có thể trồng 1.800 ha cao su” . Năm 1928, đồn điền có có 300 ha, và người ta đề ra chương trình khuyến nông trồng mới thêm 300 ha cao su nữa.
– Bản tin Kinh tế Đông Dương ngày 1 tháng 9 năm 1930 cho biết Công ty Phú Quốc sở hữu 3.500 ha đồn điền gồm: cao su, dừa, bắp, tiêu, và sắn. Bản tin này cũng công bố sản lượng cao su các năm: năm 1926 đạt gần 47,2 tấn. Năm 1927 đạt gần 52,8 tấn. Năm 1928 đạt hơn 62 tấn.
– Đến tháng 11 năm 1930, bản tin Les Annales thuộc địa cho biết lượng mủ năm 1929 là hơn 77,5 tấn, song giá chỉ còn 5.000 fr/tấn, giảm rất nhiều so với trước.
– Năm 1930, sản lượng cao su giảm xuống 60 tấn. Sau đó, những khó khăn chồng chất, đồn điền cao su ở Phú Quốc đã phải đóng cửa vào năm 1932. Về sau, đồn điền này tiếp tục thay tên đổi chủ, giai đoạn 1935-1941 lấy tên là Grandjean. Một số tư liệu cũng cho biết khoản năm 1937, tỉnh Hà Tiên lúc ấy có 41 đồn điền cao su, chủ yếu tập trung ở Phú Quốc.
