– Phú Quốc là hòn đảo gắn liền với nhiều truyền thuyết liên quan đến vua Gia Long. Vì trong thực tế lịch sử, vị vua này trong thời gian lận đận từng nhiều lần nương nấu tại đây khi bị nhà Tây Sơn truy đuổi.
– Trong nhưng giai thoại ấy, có chuyện về một ngôi mộ được cho là Hoàng tử, con trai vua Gia Long được chôn cất tại Vịnh Đầm, An Thới. Sau này người dân lập miếu thờ vị ấy lấy tên là Miếu Hoàng Tử. (Goolgemaps)
– Miếu Hoàng Tử có vị trí nằm trong 1 vịnh nhỏ, trên dốc thoải hướng ra biển.
– Vì Miếu hoàng tử nằm trên đường lên Thiền Viện Trúc Lâm Hộ Quốc nên du khách có thể kết hợp ghé thăm cả 2 nơi trong hành trình của mình.
TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN
– Nhiều bậc cao niên trong vùng kể về chuyện một ngôi mộ gọi là mộ Hoàng tử con vua Gia Long bị chết yểu được chôn cất trên đảo, về sau được triều đình cải táng về Huế. Ngày nay tuy ngôi mộ vị ấy không còn dấu tích nhưng tại Vịnh Đầm, An Thới vẫn còn ngôi Miếu Hoàng Tử.
– Nhiều người dân nơi đây đã được nghe kể rằng đây là ngôi mộ của Hoàng tử Cải, con của Nguyễn Ánh và thứ phi Phi Yến có phần giống với truyền thuyết ở Côn Đảo : “Tương truyền khi Nguyễn Ánh về đến Phú Quốc, ông cho người cầu viện quân Pháp giúp mình đánh Tây Sơn, bà Phi Yến (tên thật là Lê Thị Răm) đã can ngăn nên Nguyễn Ánh không hài lòng và bạc đãi bà. Phi Yến có người con tên Cải (Hoàng tử Cải), không may hoàng tử Cải bệnh chết, Nguyễn Ánh càng ghét bỏ bà. Khi Nguyễn Ánh dời quân đi đã bỏ bà lại, coi như là đày bà vì tội cãi lại lệnh vua. Từ đó, người ta cho rằng câu ca dao: “Gió đưa cây cải về trời, Rau răm ở lại chịu đời đắng cay” có xuất xứ từ Phú Quốc là để nói về việc bà thứ phi tên Răm này. Hiện nay, tại chùa Sùng Hưng có một ngôi miếu đặt bài vị thờ bà Phi Yến, nhân dân coi bà là người yêu nước, sáng suốt, không muốn có việc nhờ thế lực ngoại bang tạo cảnh tang thương cho nước nhà.”
– Có nhiều người cũng cho rằng ngôi mộ trong câu chuyện kia là của hoàng tử Nhật – hoàng tử Nhật bị chết và chôn ở đây… Vị trí ngôi mộ được nhiều người lớn tuổi cho biết ở đoạn chùa Hộ Quốc, nay đã mất dấu sau khi cải táng.
– Một tài liệu có tên “Hải đảo Phú Quốc” viết năm 1974, tác giả đã ghi chép lại lời kể dân gian và gặp các vị là hậu duệ của những người tham gia cải táng như sau:
“… Những truyền thuyết ở địa phương mà tôi thâu lượm được cho thất Gia Long lưu lại khá lâu ở làng Đầm, làng tập trung hai bên bờ rạch gọi là Rạch Đầm. Làng Đầm xuất hiện từ khi Phú Quốc bắt đầu tổ chức làng xóm. Vua Gia Long có một hoàng tử lúc mất hai tuổi chôn ở làng Đầm. Dân chúng thường gọi là mã ông hoàng, một cành đa quyết thương xuyên nên mã luôn sạch sẽ. Về sau Tự Đức phái 4 vị đại thần vào lấy cốt vị hoàng tử nầy để cải táng ở Huế. Việc dời hài cốt chắc có thực vì tôi có gặp một ông lão ở Hàm Ninh trong dịp đi công tác năn 1969, lão cho biết chính ông cố có dự vào việc lấy cốt này. Làng Đầm trước kia dân cư đông đúc nhưng từ khi lấy cốt vị hoàng tử thì dân chúng phiêu cư đi nơi khác. Hiện nay làng Đầm không còn ai ở nữa. Dân Phú Quốc tin rằng vì lấy cốt mà làng Đầm phải tan rã…”
CHÂU BẢN NHÀ NGUYỄN
– Châu bản (còn gọi là Hồng bản) là các văn bản hành chính hình thành trong hoạt động quản lý nhà nước của triều đình nhà Nguyễn(1802-1845), bao gồm văn bản do các Hoàng đế ban hành, văn bản do các cơ quan trong hệ thống chính quyền đệ trình lên Hoàng đế phê duyệt bằng mực son và một số văn kiện ngoại giao.
– Tại Trung tâm dữ liệu Quốc gia I, có một tờ châu bản liên quan đến truyền thuyết trên tại Phú Quốc. Nội dung tờ châu bản khá dài, chúng tôi chỉ trích đoạn phần liên quan đến ngôi mộ Hoàng tử tại Phú Quốc.
– Nội dung như sau:
Chúng thần Phủ Tôn Nhân tâu: Vâng xét ngày tháng 5 năm nay vâng được Châu phê:
“Phủ Tôn Nhân tra xét các Hoàng thân Công chúa các đời gần đây, ai thuộc vào tình trạng bỏ sót, chưa nhập đưa về đền thờ và phần mộ không người trông nom. Ngôi mộ bị sụt lở, nếu như thấy tình hình đúng như vậy phải nghĩ xét cho thoả, tâu lên đầy đủ.”
Chúng thần đã tâu lên và đến các Sử quán xem xét cuốn phả các Hoàng tử và sức cho các Thủ hộ khai rõ làm căn cứ xem xét. Phụng xét trong phả ghi: “Tiền tiền triều Hoàng tử Nhật chôn tại thôn An Hoà, Phú Quốc thuộc hạt Hà Tiên là nơi hẻo lánh, xin sắc xuống cho quan tỉnh lo liệu hộ tống chuyển về hạt phủ Thừa Thiên quy táng cho tiện một mối. Còn như trong phả không ghi rõ thờ phụ ở đền nào thì nên đưa về phụ thờ ở trước đền Triển Thân cho có nơi thờ cúng.
Ngày 18 tháng 8 nhuận năm Tự Đức 15 (1862)
Đóng ấn : Tôn Nhân Phủ Ấn
Châu phê : Y lời tâu, Bộ Lễ chiếu theo thực hiện.
– Như vậy, việc có ngôi mộ Hoàng tử nhà Nguyễn từng được chôn tại Phú Quốc. Hoàng tử này thuộc vào Tiền Tiền triều tức con vua Gia Long. Vị Hoàng tử này tên huyện là Nhật (rất khớp với truyền thuyết dân gian địa phương, tuy nhiên người dân lại tưởng nhầm là Hoàng tử người nước Nhật). Và vị Hoàng tử này chôn tại Phú Quốc chắc chắn chỉ xảy ra trong thời kỳ vua Gia Long và cung quyến bôn tẩu, lưu trú tại đây trước năm 1789.
– Từ thông tin của Châu bản trên, có thể xác định các di tích liên quan đến ngôi mộ và miếu Hoàng tử ở Phú Quốc là hoàn toàn có cơ sở lịch sử. Hoàng tử tên Nhật con vua Gia Long bị chết lúc nhỏ khi lưu vong ở Phú Quốc và được táng tạm ở đây, đền triều Tự Đức mới quy tập về Huế. Như vậy các truyền thuyết về Hoàng tử Cải, thứ phi Phi Yến hay ngôi mộ Hoàng tử người Nhật đến nay vẫn chưa có cơ sở xác định thông tin.
– Miếu Hoàng tử là một địa điểm vô cùng linh thiên đối với người dân sinh sống quanh khu vực đó. Đồng thời đó còn là dấu tích lịch sử của người Việt Nam trên đảo Phú Quốc từ cuối thế kỷ 18 còn lưu lại đến nay, rất cần được gìn giữ và phát huy giá trị.
